Grondtoon van het bestaan

Zou ik geleidelijk aan milder worden? Steeds vaker merk ik dat ik iemand een warm hart toedraag, terwijl ik me niet herken in de ideeën van die ander. Susan Smit interviewt filosofe en schrijfster Joke Hermsen. Door de kop van het artikel – ‘Ernst is de grondtoon van mijn bestaan’ – word ik direct al geraakt, omdat ik het voor mij niet geldt. De grondtoon van mijn bestaan is humor, maar zeker niet lichtheid. (Terwijl ik dit neerschrijf, denk ik verbaasd: ‘Het is nog waar ook.’ Het stond er opeens, daar kwam geen denkwerk aan te pas.) Het lijkt misschien tegenstrijdig, voor mij is dat het niet. Aardse humor in het dagelijks leven, heerlijk, en verder grinnik wat af om mijn grapjes met de geesteswereld. Dat geeft energie. Maar ik neem het leven zeker niet licht op en dat kost dan weer energie. Overeind blijft dat ik humor als de grondtoon ervaar.
Joke Hermsen weet niet of er een onzichtbare organiserende kracht is in de kosmos. Ze vindt dit ook het enige antwoord dat ons past, een uitroepteken past ons minder goed dan het vraagteken. Ja, atheïsten die zeggen ‘er is niets!’ kunnen beter overstappen op het vraagteken. En ja, mensen die zeggen: ‘mijn God is beter dan de jouwe!’ kunnen ook wel een paar vraagtekens gebruiken. Maar
wat als mensen ervaringen hebben met een organiserende, goddelijke kracht? De uitspraak dat een vraagteken ons (= álle mensen) beter past, is dan in feite ook weer een stellingname met een uitroepteken.
Ik ga maar eens een boek van haar lezen, misschien ontdek ik meer raakpunten. Eén kwam er wel uit het interview naar voren. Ze heeft een diep verlangen naar begrijpen, verklaren. Daar lijd ik ook aan,
ik wil zelfs begrijpen waarom ik alles altijd wil begrijpen.

Alledaagse Wijsheden

“Ik zou mensen willen stimuleren om meer tijd te nemen om de grote levensvragen van zichzelf en anderen te onderzoeken. Ik pleit voor meer bevlogenheid en verbondenheid. De betere toekomst ligt niet ver weg van ons. Ze houdt zich als mogelijkheid verscholen in het heden. Alleen door rust en reflectie krijgen we deze in het oog.”

Joke Hermsen

“Als ik jou was, zou ik doen wat bij je past.
Zoals ik zou doen wat bij mij past, als ik mezelf was.”

Carla Pols



Saamhorigheidspolitiek?

De Brit George Monbiot staat roemvol geprezen in de schijnwerpers. Deze bioloog en journalist houdt een vurig pleidooi voor het verhaal. Mensen zijn in beweging te krijgen met een pakkend verhaal, niet met de opsomming van feiten. Ik zou het niet meer met hem eens kunnen zijn, feiten zijn vergankelijk, spreken het gemoed niet aan. Ze worden opzij gelegd als ze niet stroken met het eigen verhaal.
Monbiot: stap af van het kapitalistische neoliberale verhaal dat vooral tot eenzaamheid en psychische klachten heeft geleid en biedt mensen een aanstekelijk verhaal dat hoop geeft. Voor hem in dat gebaseerd op samenhorigheid en saamhorigheidspolitiek.
Nu is de roep om een verhaal dat de wereld zal verbeteren niet nieuw, futuroloog Rolf Jansen maakte eind vorige eeuw zo'n verhaal al zichtbaar (blogs 11/12 juli ’15). Daar ging ik graag in mee, maar bij Monbiot haak ik af. Waarom? Het strookt niet met mijn basis verhaal. Hij wil naar compassie tussen mensen en een genereuze, inclusieve politiek. Prachtig, maar hoe?
Hij verwerpt het individualisme dat hij gelijkschakelt met isolement, wat al fundamenteel indruist tegen mijn verhaal, en onderbouwt zijn betoog met stofjes in de hersenen die de mens zeer sociaal maken (feit?). Een diepere zingeving ontbreekt. Het verhaal sluit aan bij het basisverhaal dat wij aardse mensen als enigen in het universum intelligentie bezitten. Daar gaat het voor mij mank, Monbiot legt ook niet uit hoe compassie vorm gegeven kan worden.
Een oude yogi vertelde eens dat compassie het vermogen is om in je (goddelijke) centrum te blijven.
Je innerlijk geluk blijft overeind terwijl je aanwezig, beschikbaar bent voor de pijn van de ander. Je resoneert niet mee, maar je helpt die ander om die pijn te ontladen en de gelegenheid te geven weer
in zijn centrum te komen.

Alledaagse Wijsheden

“Compassie voelen is het kenmerk van degenen die hun eigen leed verwerkt hebben en niet meer getriggerd worden door het leed van anderen. Ze hoeven niets meer te vergelijken of te bewijzen,
ze staan met een open hart vol empathie naast de ander en zeggen: Goh dat moet moeilijk voor je zijn... wat rot voor je... is er iets waarmee ik je kan helpen?”

Yoors 

“Grootsheid is dat ik zonder externe reden van binnen vol kan zijn. (...) Als je stil durft te worden, zul je merken dat je helemaal niets van buiten af nodig hebt om de vreugde van het ‘zijn’ te kunnen ervaren.”

Rini Corten / Chahat



Ontmantelen

Het duurt niet lang meer en dan is hij uitgeheind. Annemiek Schrijver is in gesprek met filosoof Hein Stufkens. Zo wordt hij aangekondigd, maar bovenal is hij ook een begaafd dichter (twee korte voorbeelden: blogs 25/8/’13 en 9/4/’18). Hij werd onlangs 70 jaar en met al zijn inzichten over leven en dood viel hij toch in een diep gat. Ja, hij weet dat geboorte en dood illusies zijn, dat hij niet zijn lichaam is, dat alleen de vorm verandert. Hij onderwijst dat ook tijdens zijn cursussen. Zijn niveau van inzicht in de illusie waarin we gevangen zitten is goed ontwikkeld.
Maar er is een ander niveau, dat van gehechtheid, emoties, het besef dat het laatste traject begonnen is, in veel opzichten bedenken dat het eindig is. Dat raakte hem op een existentieel niveau. Het betekent volgens Stufkens dat je moet ontmantelen, alle mantels, identiteiten die je aangetrokken hebt moeten weg, zoals wat moet er gebeuren met mijn nu nog bloeiende spirituele centrum. In een tekst voor de grafzerk verwoordt hij dat als uiteindelijk uitge’hein’d zijn. Dit proces is vooral lastig, meent hij, als je denkt dat je alles bent, want dan verdwijnt alles ook met de dood. Maar je mag vertrekken, weg uit een plek waar je neurotisch wordt.
Mooi verwoord, zonder dat ik het zwarte gat herken met mijn 75 levensjaren. De ontmanteling spreekt me erg aan. Dat is voor mij een proces dat zich vanzelf heeft ingezet, zonder een bewust wilsbesluit. Hein heeft de gave om mensen te raken, met gedichten en teksten, ook al betreft het niet hun eigen levenservaring. Wat dat is? Het komt op mij over als een uitstraling van innerlijke waarachtigheid.

Alledaagse Wijsheden

“Vertrouw het leven door alles heen.”

Hein Stufkens 

“Je wordt geboren met niets. Je gaat dood met niets. Dus wat heb je verloren? Niets!” 

Monty Python



Renate

Mij is wel eens gesuggereerd om behalve non-fictie ook fictie boeken te schrijven. Aan mijn water voelde ik dat mijn bedrading daar niet geschikt voor is. En ik weet dat zeker als ik Renate Dorrestein, fictie schrijfster in optima forma, beluister die haar personages met de rug tegen de muur duwt en dan samen met hen gaat kijken hoe ze eruit komen. Dan duizelt het mij, ik moet voordat de eerste letter op papier staat eerst de structuur van het boek op orde hebben.
Het betekent voor fictie schrijvers dus dat er langs de verhaallijn heel wat emoties, vreugde, ellende door je heen gaan, energieën die je moet kunnen hanteren. Met mijn aanpak blijf ik meer op een afstand van de tekst. Dit is duidelijk een verschil tussen vrouwelijk en mannelijk schrijven. Renate geniet trouwens erg van de zoektocht met haar personages. De banden verdiepen zich wat een heel intens proces is. Ze voelt zich dan niet zozeer comfortabel, wel stralend.
Het is een mooi interview dat Lex Bohlmeijer had met Renate Dorrestein. Haar veronderstelling dat mensen met scheppende beroepen heel gemakkelijk in God kunnen geloven, omdat ze zo vaak de ervaring hebben dat er iets gebeurt wat we niet zelf doen, is interessant. Ik kan dat meevoelen, een boek schrijven en weten dat je het niet alleen deed (blog 30/5/’13).
Toen Renate bekend maakte dat ze ongeneeslijke ziek is en niet lang meer te leven heeft, kreeg ze
van lezers via kaartjes etc. een terechte golf van warmte over zich heen. Haar verhalen hebben veel betekend voor mensen. Het vereist moed om zo intens de duistere kanten van het leven te belichten. Ook de onbevangenheid tegenover haar naderende dood maakt haar tot een moedige vrouw.

Alledaagse Wijsheden

“Zodra het je lukt het leven te omhelzen, wordt er vanzelf liefde gegenereerd. Liefde, passie en levenskracht. Het is vast die kracht en geen andere die maakt dat je je met jezelf kunt verzoenen, je getob, je gemier, je successen, je pech. (...) Je verzoenen met jezelf is de enige weg die er is.”


“Als je lacht ben je meer dan ooit in staat om niet één kant aan de zaak te zien. Dan kun je nuanceren en ben je uit de gevarenzone. Lachen is een vorm van overgave.”

 
Renate Dorrestein 



Knarrenhof & Naboarschap

Er is weer een stap gezet richting uniform mensbeeld. Te zware mensen mogen niet meer in de erewacht staan tijdens de dodenherdenking op de Haagse  Waalsdorpervlakte. Het oogt niet mooi en
de overalls zijn niet groot genoeg. Bij dit trieste bericht, moet ik opeens lachen als ik lees dat de lijvige getroffenen nu ingezet worden voor de catering. Navrante humor daar in Den Haag, gauw naar iets vrolijkers.
De huisvesting van ouderen is een heikel punt. Aan de ene kant willen we dat ouderen langer thuis blijven wonen, aan de andere kant levert dat eenzaamheid op, gebrek aan zorg en wonen in te grote, niet rollator vriendelijke huizen. Woonexperimenten tot nu toe waren niet speciaal voor ouderen. Dat heeft nu in Zwolle wel vorm gekregen in de Knarrenhof.
Hier wonen sinds kort 60-plussers die het sociale leven omarmen en ervoor tekenen (contractueel!)
dat ze ‘naboarschap’, dus burenzorg, serieus vorm zullen geven. Bij ziekte, invullen van belastingen, computerzaken, etc. en ook in hobbyclubs, zoals wandelen, bridgen. De woningen zijn gebouwd in hofjes en ook in een rolstoel valt er goed te wonen. Het initiatief heeft via de Stichting Knarrenhof succes. In ruim vijftig gemeenten wordt getracht deze hofjes van de grond te krijgen. Vooral vanuit
de grote steden melden mensen zich aan om er te wonen.
We begrijpen allemaal dat deze onderlinge zorg een weldaad is voor onze vergrijzende samenleving.
Dat neemt niet weg dat het jaren kan duren voor de bureaucratische rompslomp achter de rug is. Gezien de urgentie mag je van de overheid een zeer actieve houding verwachten om deze beweging
te ondersteunen. Voorlopig heb ik alleen nog maar gelezen dat minister Hugo de Jonge de Knarrenhof een goed voorbeeld noemt. Nu gaat het echter om daden!!

Alledaagse Schoonheid

“In het dal van de ziel
stromen traan en glimlach samen –
zo wordt vrede verwekt.”

“Dag broeder van mensen, zuster, reisgenoot,
dag hoeder, gekuste uit de dood
gewekt en gewaaid als een pluis naar het plein
om tussen de stenen een klaproos te zijn.”


Hein Stufkens



Dass, Angelou, Brown

Meer betrokken zijn bij het leven en tegelijkertijd minder gehecht eraan zijn (laatste ‘algemene wijsheid’ vorig blog) — dit citaat van Ram Dass spreekt mij enorm aan. Geen gemakkelijke levenshouding, want allerlei cultureel bepaalde oordelen fietsen er doorheen. Het lijkt me ook geen motto om in de eerste helft van je leven na te streven. Overigens lijkt het erop dat Ram Dass zelf het vroeg op de agenda had staan. Als dertiger liet hij de universiteit voor wat zij was, reisde naar India en hield zich terug in de VS bezig met het verspreiden van de boodschap van spirituele groei.
Maya Angelou geeft op andere wijze uitdrukking aan deze levenshouding: “Je bent alleen vrij als je je realiseert dat je nergens toe behoort.” Langs de rol van moeder, vriend, etc. kun je niet geclaimd worden, waardoor je meer betrokken kunt zijn bij het leven als geheel. De Amerikaanse onderzoeks- hoogleraar Brené Brown is het grondig oneens met Angelou, maar vreemd genoeg ontkracht ze dat in haar toelichting. “De mens is van kop tot teen uitgerust om verbindingen te leggen.” Natuurlijk, dat zal Angelou niet ontkennen. Brown vervolgt: “Verbondenheid is voor mij de kracht die stroomt tussen ons en ieder ander individu hier op aarde.” Ja, en hoe kun je dat nu beter vorm geven dan nergens toe te behoren?!
In feite sluit Ram Dass hier weer bij aan met zijn stelling dat het spel niet gaat over iemand worden, maar dat het erom gaat niemand te worden. En alle mooie woorden zet hij vrolijk op zijn kop (of juist niet?) door te betogen dat alle spirituele praktijken illusies zijn, gecreëerd door illusionisten, om de illusie te ontvluchten.

Alledaagse Wijsheden

“As long as you have certain desires about how it ought to be you can’t see how it is.”


“Soul’s love. That’s what souls do. Egos don’t, but souls do. Become a soul, look around, and you’ll be amazed – all the beings around you are souls. Be one, see one.”


Ram Dass



In contact met je emoties

Dorthe Nors laat in haar boek ‘Spiegel, spiegel, schouder’ hoofdpersoon Sonja de vraag stellen: “Hoe kun je deelnemen aan het leven en het gelijk op een afstandje beschouwen.?” Boeiende vraag, laten we hem op het gebied van emoties bekijken. In mijn ogen zijn twee manieren effectief. In een vloeiende beweging je emoties toelaten, herkennen, opslaan en duiden. Weer lichtgeraaktheid, waar stoot ik me aan, wat doet pijn van binnen, waarom, etc. Emotioneel betrokken en tegelijkertijd op afstand analyserend.
Een andere manier, bij meer heftig emotionele omstandigheden, dompel je je onder in de ervaring en voelt op het bot wat er gaande is in jezelf. Op zo’n moment heb je die emoties niet, je bént haar. Als
dat wegebt, wat het altijd doet, bekijk je grondig hoe de uitbarsting in elkaar stak, welke delen in jezelf aangesproken werden en hoe dat uitwerkte.
Het kan zowel om emoties gaan die prettig voelen als om emoties die als vervelend of ronduit naar ervaren worden. Het is een goede manier om jezelf te leren kennen en je te handhaven in verschillende situaties. Jeffrey Briant vindt dat ouders hun kinderen moeten leren in contact te blijven met hun emoties. Dat is een basis om eerlijk tegen mensen te spreken. Dergelijke integriteit is volgens hem misschien wel de hoogste morele waarde die je ze kunt bijbrengen. Maar ja, als je zelf als ouder niet in contact bent met je emoties wordt dat wel moeilijk.
Ten diepste kan Ram Dass gelijk hebben als hij zegt dat alles verandert als we vaststellen dat we getuige zijn van het verhaal en niet de acteur. Als je je daarvan continu bewust bent, dan wordt en echte deelnemen aan het leven wel moeilijk. Het lijkt me meer de kennis vanuit het onderbewuste.

Alledaagse Wijsheden

“We moeten een onderscheid maken tussen angst en schrik. Als we schrikken, weten we waarvoor we bang zijn. (...) Als we angstig zijn, weten we echter niet waarvoor. Angst is onbestemd en duidt op de verdringing van een emotie. Ons denken vervangt dan het voelen.”

William Gijsen

“Het verschil tussen het oprecht uiten van je emoties en er een drama van maken, blijft een kleine uitdaging.”

Johanna Blok


“Our journey is about being more deeply involved in life and yet, less attached to it.”  

Ram Dass



Toen was geluk heel gewoon??

Vanuit het theater ‘Spant' in Bussum vertolken Jenny Arean, Tante Leen, Johnny Jordaan, Willy Alberti, Frits Lambrechts en Piet Römer liedjes van Louis Davids. Dat is uiteraard een ouder programma, vier van de zes zangers zijn inmiddels overleden. De opname is van 1970, bijna een halve eeuw geleden.
Ik wou die liedjes wel weer eens horen. Davids (1883-1939) was een uitzonderlijk talent, geliefd bij
het grote publiek.
Dus toen het op de televisie uitgezonden werd, zat ik klaar. Wat me opviel, behalve de prachtige presentatie van de zes zangers: de reacties van het publiek! Voor zover ik het kon zien zaten er vooral 60-plussers in ze zaal. Na elk liedje werd er geklapt. Het was een braaf, stijfjes klappen, zo hoort het (alhoewel enkelen helemaal niet klapten). Maar de lichaamstaal straalde bij verreweg de meesten geen enkel enthousiasme uit.
Terwijl de artiesten zeer bevlogen waren, was uitbundigheid tijdens het meezingen nauwelijks te bekennen. De energie van leven onder zware 'zo hoort het' regels, van geketende levensvreugde spatte van het scherm af. Toen was geluk heel gewoon??
Ik ken het oudere theaterpubliek van vandaag vrij goed en dat oogt duidelijk meer ontspannen. Wellicht klagen ouderen tegenwoordig meer dan vroeger (religieuze regel: je moet dankbaar zijn) en zijn we nu regelmatig pijnlijk hard via twitter e.d., maar de secularisatie heeft ook de vrije levenslust bevorderd.
Op naar de volgende fase, een individuele spiritualiteit. Met meer liefde kunnen de scherpe randjes van het individualisme en het vrij zijn van godsdienstige regels verminderd worden.

Alledaagse Wijsheden

“De spirituele reis is individueel, hoogst persoonlijk. Zij kan niet worden georganiseerd of geregeld. Het is niet waar dat iedereen één pad zou moeten volgen. Luister naar je eigen waarheid.”


“Liefde zijn, in plaats van liefde nemen en geven, is het enige dat voor stabiliteit zorgt.”


Ram Dass



Kosmisch helende wijsheid

(vervolg)

Ben ik over de streep? Ja! en Nee! Het is een verhelderend boek voor mensen die open staan voor de algemene denkbeelden over Akasha-kronieken (AK). Het werd me ook duidelijk waarom iedereen die bewust is en zich wil verbinden met het licht, kan leren readen. Goed werkende technieken zijn bekend en Howe vermeldt uitvoerig de hare. Dat ze het niet verwonderlijk vindt dat de kronieken vergeleken zijn met een ‘kosmisch internet’ verbaasde me. De AK bieden zuivere informatie zonder nepberichten. Misschien staat haar begrip ‘kosmisch’ daar garant voor.
Niet over de streep wat betreft mijzelf de technieken eigen maken. Enkele decennia terug, toen ik net op de hoogte was van de AK, had ik nog zo’n droombeeld van lekker de hele dag in het bad zitten en maar lezen, lezen, lezen. Je krijgt veel meer ware inzichten dan bij wetenschappelijk onderzoek. Maar
ik voelde toen wel en nu weer dat het mijn pad niet is. De technieken vind ik ook minder simpel dan ze door Howe gepresenteerd worden.
Via de kronieken wil je mensen ‘helen’, welk begrip verbonden is met ‘heil’. Door de waarheid te horen over jezelf in een sfeer van gekend en geliefd zijn, is dat een eerste stap in het helingsproces. Eigen ervaringen verduidelijken de waarde van zo’n zuiver zicht, niet gehinderd door tijdelijke normen. Een goede reader in Nederland vind ik Annelies van Doorn in Zuidlaren (meer informatie: google); enkele malen per jaar verricht ze haar werk ook in Utrecht. Ze heeft me verschillende keren versteld doen staan met inzichten over mijn levensloop, hobbels die ik wil(de) oplossen en de weg die ik wil gaan.

Alledaagse Wijsheden

“The soul always knows what to do to heal itself. The challenge is to silence the mind.”

Caroline Myss

“Healing takes courage and we all have courage, even if we have to dig a little to find it.”

Tori Ames

“Healing may not be so much about getting better, as about letting go everything that isn’t you – 
all of the expectations, all of the beliefs – and becoming who you are.”

Rachel Naomi Remen



Archief van de ziel

Wat een prachtige, simpele omschrijving van God geeft schrijfster Esther Gerritsen in haar ‘tien geboden gesprek’ met Arjan Visser. “God is de ruimte die tussen ons in bestaat, een beetje zoals het wit tussen de regels...” God als het Al, de Leegte, het Zuivere, de Verbinding ligt in die ene zin besloten. Verderop haalt ze Gouden Kalf winnaar Issaka Sawadogo aan die God bedankte als ‘the greatest creator of us all’. Daarmee krijgt ook de onmetelijk kosmische scheppingskracht woorden.
Ik moest aan deze parels denken toen ik het boek van Linda Howe (‘De Akasha Kronieken; het archief van de ziel’) begon te lezen. Zij beschrijft hoe ze opgroeide met het godsbegrip van de ‘oude man met baard op een wolk’ en hoe dat in één klap veranderde door een diep religieus moment van intense liefde en volstrekte verbondenheid. In dat ene moment ervoer ze de energie-schenkende kracht met uiterst subtiele gevoeligheid en tedere compassie. Adieu baardige man op wolk.
Toen ik 21 maart over de Akasha-kronieken blogte, vond ik dat ik me er maar eens wat meer in moest verdiepen, met name hoe je die kronieken kunt lezen. Howe is een van de meest deskundigen op dit gebied, zij is ook de oprichtster en directrice van ‘The Center for Akasha Studies’. Dat ze heel wat sceptici op haar pad heeft getroffen, geloof ik graag. Dit zijn inzichten die menige scepticus met man en macht wil bestrijden.
Ze belooft veel bij de start. Misvattingen en angsten verdwijnen als sneeuw voor de zon, een verhoogd bewustzijn komt ervoor in de plaats. Ik ben benieuwd of ze mij over de streep weet te trekken.

                                                                                                              Wordt vervolgd

Alledaagse Wijsheden

(Gebod VII: Gij zult niet stelen.) “Niet stelen is veel bijzonderder dan wél stelen. Bezit is namelijk totaal oneerlijk verdeeld. Als puber vond ik het bijna rechtvaardig om iets te pikken van iemand die veel rijker was dan ik. Maar waarom is het nou zo moeilijk om tevreden te zijn met wat je hebt?”

Esther Gerritsen

“Er was een paradoxale beleving van onbeperkte orde waarin uitbundige vreugde, diepe stilte, nauwkeurig gewaarzijn en eerbied voor het moment samenvloeiden en waarin al wat is, wat ooit geweest is en wat ooit zal zijn besloten lagen — als het ware tegelijk gebeurden. Dit was een God die het waard was gekend te worden!”

Linda Howe



Loonkloof / Geluk

Paul Polman, topman van Unilever, heeft z’n soortgenoten verslagen. Het verschil in salaris tussen de hoogste baas en de gemiddelde werknemer van een bedrijf is bij hem het grootst. Hij verdient 292 keer meer dan de gemiddelde werknemer, zijn inkomen per dag is evenveel als het jaarinkomen van die werknemer.
Paul Polman..... heb ik die in een blog niet eens bejubeld. Snel opgezocht, ja hoor, hij was de opsteker van de eerste dag van 2014. Over geld heb ik het daar niet, maar vooral over goede doelen. ‘De groene ambassadeur van Nederland’, ‘kindersterfte in Afrika terugdringen’, etc. Ik denk dat ik automatisch heb ingevuld dat zo’n man de loonkloof met zijn medewerkers laag zou houden. Ik ben een kei in ‘invullen’. We mogen ook niet uitsluiten dat Polman zijn kapitaal inzet voor goede doelen. Ik schiet wel in de lach als ik de ‘Alledaagse Wijsheid’ van Plato lees (bij die blog): “Wie rijk wil zijn, moet niet zijn vermogen vermeerderen, maar zijn hebzucht verminderen.”
A propos, ik heb al vaak genoeg over geluksgetallen geschreven. Maar toch, als ik nu weer lees dat bijna negentig procent van de Nederlanders gelukkig is, dan schiet door me heen dat het vaak om een angstig geluk zal gaan en niet om een stabiel vervullend innerlijk geluk. Anders werden er niet zoveel pillen geslikt, zou er niet zoveel op boze partijen worden gestemd, en zouden asielzoekers vaker vriendelijk toegelaten worden. Anders werd er veel meer geleefd volgens de wijsheden van Plato en Krishnamurti (hieronder). Ook dit is natuurlijk een invulling.
Met het geluksrecept van Rianne van der Molen ben ik het van harte eens: “Zeg niet 'I love you', maar
'I love'.“  Dat kan stabiel vervullend zijn zonder angst voor verlies.

Alledaagse Wijsheden

“Zolang wij voor ons psychisch welzijn intellectueel of emotioneel afhankelijk zijn van de ander, dan schept deze afhankelijkheid onvermijdelijk angst en daaruit komt verdriet voort.”

Krishnamurti

“We geloven dat nederigheid de beste manier is om dankbaar te zijn voor de goede dingen in het bestaan.”

Garrett Gee



Gemeenteraad en sleepwet

We zijn weer ingelicht over gemeenten. Romana Abels geeft in Trouw een fraai overzicht van belangrijke trends in de programma’s van de politieke partijen voor de gemeenteraadsverkiezingen. •Glasvezel staat bovenaan in de wensen top tien, een supersnel internet. Onverwacht voor mij en het blijkt dan ook dat veel burgers daar helemaal niet op zitten te wachten. Een leuk hebbedingetje voor politici dus.
Hoog op de ranglijst staan ook de •extra brede fietspaden en ja, daar doe je de burger een plezier mee. •Extra bankjes voor vergrijzende wandelenaars vind ik ook roerend. Dan nog: •mantelzorg, •toerisme, •natuurbegraafplaatsen, •huuragenten, •taken overnemen, •gratis parkeren en het kon niet uitblijven: •Zwarte Piet.
Ik heb zonet gestemd, moeilijk was het niet. De stemwijzer vertelt mij zoals gewoonlijk dat GroenLinks voor mij de beste keuze is en je mag toch aannemen dat zo’n wijzer wijs is. De sleepwet vereiste enig denkwerk. ‘TEGEN sleepwet’ stuit bij mij op oneens, hartgrondig ‘nee’. Dat gezeur over privacy en het opdringerige: ‘Je hebt wél iets te verbergen’ ben ik helemaal beu. Alles, maar dan ook álles, is altijd bekend. Uit het kosmisch energetische archief Akasha-kronieken kunnen heel wat mensen informatie putten (blog 25/12/’13). Privacy is dus een non-issue.
Tegelijkertijd zeg ik ook krachtig ‘nee’ tegen ‘VOOR sleepwet’. Die overtrokken hang naar veiligheid in
een tijdspanne waarin we relatief veilig leven werkt op zich juist angst en onveiligheid in de hand. Terreurdaden worden breed uitgemeten wat door zo’n sleepwet aangemoedigd wordt. Een kwestie van selffulfilling prophecy.
Maar omdat ik ook mordicus tegen het referendum ben, dus overtuigd ‘nee’ ertegen zeg, was de keuze toch niet moeilijk. Wel stemmen voor de gemeenteraad en het referendum links laten liggen (ook niet blanco stemmen natuurlijk) is een goed signaal naar de politiek. En nu genieten van het lentegevoel!

Alledaags Out of the Box denken

“Privacy — Ik heb niets te verbergen, maar dat hoeven ze niet te weten.”


“Soms vraag ik op straat de weg naar mijn huis om nieuwe routes te ontdekken.”


Loesje



Feiten & Emoties

Voortbouwend op het vorige blog, de aangehaalde strijdkreten in NewScientist zijn gelicht uit een artikel van Kayt Sukel (‘De strijd tegen dementie’). Hij geeft een indrukwekkend, maar voor mij onbegrijpelijk beeld van wat er met de hersencellen allemaal kan gebeuren. Waarom de ziekte steeds vaker voorkomt is mij wel helder: mensen leven langer, vrouwen krijgen het dus ook vaker dan mannen. En wij de rokers die er alles aan doen om dementie te voorkomen het leven maar zuur maken... Zo blijven we in compartimenten denken.
Als ik dan lees wat je ertegen kunt doen, ben je mij echt kwijt. Sociale contacten onderhouden, gezond dieet, regelmatig bewegen, goede slaapgewoonten, intellectuele uitdagingen aangaan. (‘Niet roken’, wat in dit soort rijtjes doorgaans bovenaan staat, hebben ze hier maar weggelaten...) ‘Wandel, lees en praat’ en daar vroeg mee starten, is het advies. Zo obligaat, zo eigentijds oppervlakkig, zo het innerlijke leven en de geest negerend.
Over dit afhaken bij een opeenstapeling van feiten heeft de Britse neurowetenschapper Tali Sharot in een gesprek met Milou van Hintum zinnige inzichten te melden. Zij is van mening dat je mensen niet overtuigt met jouw eigen gelijk, maar met informatie die hen op een emotioneel niveau aanspreekt. Probeer te begrijpen wat die ander motiveert en speel daarop in. Emoties zijn geen negatieve onderbuikgevoelens, ze werken snel.
Volgens Sharot zijn hoger opgeleiden het moeilijkst van gedachten te veranderen. Vertel mij wat, ik heb zo'n 45 jaar op de universiteit gestudeerd/gewerkt. Zelf heb ik ook de werkzame kracht van emotie ervaren. Grondige wijzigingen in mijn denken kwamen tot stand via emotioneel geladen ervaringen.
Ja, die emotie verdient wel een herwaardering als het om denk- en gedragsverandering gaat.

Alledaagse Wijsheden

“Ik gun het mensen dat er iets gebeurt in hun leven – door inspiratie of wanhoop. Zodat ze honger gaan ontwikkelen en daardoor zichzelf gaan ontwikkelen. 

L. Simons 

“De wereld verandert sneller dan ooit tevoren en we worden overspoeld door onmogelijke hoeveelheden data, ideeën, beloften en dreigingen. (...) In vroeger tijden waren de machtigen machtig omdat ze bij alle informatie konden. Tegenwoordig ben je machtig als je weet wat je kunt negeren.”

Yuval Noah Harari



Talen van dementie

In de reguliere wetenschap bestaat de neiging om dementie te bespreken in oorlogstaal. We voeren ‘strijd’ ertegen, beschouwen het als ‘belangrijke plaag’ met ‘verwoestende’ uitwerking, een ziekte die 60-plussers het meest ‘vrezen’ en daar hebben ze ‘alle reden toe’, de verhalen van mensen die ermee te maken hebben (gehad) zijn ‘onrustbarend’. (NewScientist) Dat wil de angst wel aanwakkeren, zeker als de vele mogelijke oorzaken ruim aandacht krijgen. Die angst zal, vermoed ik, geen positieve uitwerking hebben op het uitblijven van dementie.
Een andere taal kwam ik tegen in een interview van Anna Myrthe Korteweg, wier moeder Hanneke (72) zes jaar geleden de diagnose Alzheimer kreeg. Zij interviewde haar ouders en voegde er eigen ervarin- gen aan toe. Ik was direct geïnteresseerd en geraakt. Hanneke Korteweg had midden jaren 90 met vele anderen meegewerkt aan het door mij geredigeerde boek ‘Spiritualiteit en Wetenschap’. Zij maakte zich sterk voor het wonder van het leven, de werkelijke inspiratie, wat je het diepste raakt, dat is je weten- schappelijke onderzoeksveld.
Hanneke, van oorsprong psycholoog en boeddhist, praat realistisch over ‘een rotgevoel’, maar direct laat ze zien hoe belangrijk acceptatie is. Je moet het niet ontkennen of er de pest in hebben. Yoga is voor haar een steun. Anna Myrte ervaart veel rust door die acceptatie en de openheid van haar ouders naar de buitenwereld.
Echtgenoot Hans vertelt even realistisch dat ze langs de afgrond gaan, dat er geen houvast is. Maar ook constateert hij dat ze minder psycholoog geworden is, maar meer en meer een wijze vrouw, levend in het hier en nu. Hij besluit: “Ze kent geen gelukkig einde. En tegelijkertijd ook wel: hoewel het zwaar is en pijn doet, zijn we nog nooit zo gelukkig geweest samen.”

Alledaagse Wijsheden

“Ik heb me tijdens mijn psychologiestudie er regelmatig over verbaasd dat het zo stilzwijgend en algemeen geaccepteerd was om over het gedrag van mensen te praten en daarbij jezelf buiten beschouwing te laten. (...) Dergelijke uit het hoofd te leren informatie ervoer ik als saai en levenloos.”

“Het denken dat wij gewoon vinden, is eigenlijk machtsdenken. Altijd ligt er aan de basis de bedoeling om het wonder van het leven te ontkennen en te doen alsof je kunt weten wat de toekomst brengt, zodat je die in de hand kunt houden.”

Hanneke Korteweg 



Ouder worden

Op de vraag van Elles de Bruin of het beter zou zijn als politici zich bekeerden tot het soefisme en regelmatig mediteerden antwoordt oud-minister van Financiën en oud-voorzitter van het IMF Johan Witteveen (1921) vol overtuiging ‘JA’. Het is heilzamer, beter voor het land, politici zullen meer harmonische beslissingen nemen. Volledig eens, maar ik denk ook dat Krishnamurti gelijk heeft dat streven naar macht de identificatie is met iets groters, een partij, een land, een ras. Groepsgeest wordt daardoor een vloek.
Zou het fijn zijn als iedereen het soefisme beleefde, met regelmaat mediteren en de adem beheersen? Uiteraard geeft Witteveen ook hierop een bevestigend antwoord. Je houdt daarmee de gevoelens in toom, boosheid zal zich niet gemakkelijk aandienen. Je bent in staat het goddelijke in te ademen. Maar je moet er geen claim van maken naar anderen, geen bekeerdrift aan de dag leggen. Je mag de boodschap bekendmaken, maar mensen moeten het zelf kunnen ontdekken. Totale oprechtheid straalt de man uit.
Nu ik de driekwart eeuw bereikt heb, kan ik ook meegaan met zijn gedachte dat het mooie van ouder worden is dat je meer innerlijk leeft, daar de stilte ervaart. Je kijkt het nieuws, hoort nare dingen, maar je laat je er niet door beheersen. Zoals Jack Kornfield zegt, je voelt je vertrouwder met de paradoxen en dubbelzinnigheden, de schandalen en schoonheden van het leven.
Het verwarmende van ouder worden vind ik ook het gegroeide bewustzijn van de kleine dingen en ervaringen. Je kijkt anders om je heen, de relativerende glimlach verschijnt gemakkelijker op je gezicht, je kunt de bezieling van alles beter voelen. Johan Witteveen heeft dit zich al jong eigen gemaakt, maar als het zich op oudere leeftijd ontwikkelt, is het ook een groot, geruststellend goed.

Alledaagse Wijsheden

“Ouder worden is eigenlijk best vernieuwend.”

Loesje

“Er is nooit een laatste einde. Er is altijd een nieuw begin.”

Joop Piëete  

“Voel je niet eenzaam, het hele universum is in je.”

Rumi



Lerend universum

Sterauteur van De Correspondent, Rutger Bregman, heeft weer eens uitgepakt met een alomvattend artikel over het essentie van al onze politieke debatten. Hij plaats twee filosofen tegenover elkaar. Enerzijds Thomas Hobbes (1588-1679), de pessimist die geloofde dat de mens van nature slecht is, waarvoor een beschavingsoffensief nodig is. Anderzijds Jean-Jacques Rousseau (1712-1778), die de mens van nature als goed omschrijft, maar juist door de beschaving verpest. Dan stelt Bregman zich de vraag: ‘Wie had gelijk?’
Vervolgens dendert hij met zoveel bewijsmateriaal door de geschiedenis der mensheid dat je niet anders kan dan gevoelsmatig je eigen standpunt te bepalen. Hobbes heeft een gewelddadig gitzwart beeld van de oermens, nog niet in toom gehouden door de beschaving. De komst van de landbouw 12.000 jaar geleden had van bloeddorstige kannibalen religieus en politiek te besturen mensen gemaakt. Rousseau gaat ervan uit dat rondtrekkende jagers en verzamelaars vreedzaam en gezond leefden en dat het juist misging met de komst van de landbouw. Toen gingen mensen bezit claimen, eigen grond, en was de wereld niet meer van alle levende wezens.
Ik ga Bregman’s imposante relaas niet herhalen, maar wel zijn eindconclusie. We hebben ons hart meestal op de juiste plaats, bovenal verlangen mensen naar vriendschap, verbinding en vertrouwen. Dáárop dient onze economie, democratie en onderwijs ingericht te worden. Dat uitgangspunt is in mijn ogen zeer eigentijds. De innerlijke ontwikkeling van de mensheid in al die duizenden jaren krijgt er geen plaats in. We leven in een lerend universum en dat betekent volgens mij dat Hobbes, Rousseau, noch Bregman gelijk hebben, omdat ze uitgaan van één universele grondhouding van de mensheid. Ik verwacht nog prachtige veranderingen in de doorsnee aard van de mensheid. En ik glimlach bij zoveel grootspraak van Hobbes, Rousseau, Bregman en mezelf.

Alledaagse Wijsheden

“De belangrijkste beslissing die we kunnen maken is of we geloven in een vredig of een vijandig universum.”

Albert Einstein

“Je bent pas vrij als je je realiseert dat je nergens bij hoort - dat je overal bij hoort - op geen enkele plek.”

Maya Angelou



Zonnige ziel / Zielige zon

Dat maakt me vrolijk, wetenschappers met hun handen in het haar omdat ze ontdekken dat ze de zon misschien niet goed begrijpen. “Als we de zon verkeerd begrijpen, begrijpen we alles verkeerd”, aldus natuurkundige Sarbani Basu. Wat is er loos? Er zit een gat in de zon, een hoeveelheid massa met de omvang van vijftienhonderd keer de aarde is zoek. Het zal ons toch maar gebeuren... Ik wist trouwens als kind al waar de zon, behalve voor warmte, etc., toe diende. Na je dood glipt je ziel de zon in, het is dus de opvangplaats voor zielen.
Geen idee waarom ik dat dacht, het had niets met religie te maken. Het zielsbegrip zit me kennelijk hoog, in de blogs tot nu toe komt het ruim honderdveertig keer langs. De Noorse literatuurweten- schapper Ole Martin Hoystad beschouwt de ziel als een uitvinding die we nu eenmaal nodig hebben (Filosofie Magazine, Carolien van Welij). Waarom willen wij tegenwoordig de ziel zo graag ontkennen? Hoystad geeft een plausibel antwoord. De historische last van de ziel is die van hemel en hel wat enorme angsten oproept.
Terwijl ik zelf nooit een heldere definitie om de ziel heen heb gebouwd, spreekt die van Hoystad me wel aan. Hij ziet haar als middel om de chaos van het innerlijke leven – impulsen, driften, gevoelens, gedachten, verlangens, wensen, een wil  – te ordenen en vormen. Die ziel moet steeds opnieuw uitgevonden worden. Zorgen voor de ziel is hard werken, ken jezelf. “Vergeet wat je buurman over je denkt, dat doet er niet toe.”
Nietzsche blijkt te pleiten voor een nieuwe ziel, een ziel zonder schuld, zonder schaamte. Een ziel die zelfverzekerd is. Dat vind ik mooi, een zonnige ziel.

Alledaagse Wijsheden

“Je leert jezelf niet kennen door Facebook-comments  van andere mensen. Negeer het! Lees het niet! Wees niet aanwezig op internet, maar wees online met jezelf. Je moet bevriend zijn met jezelf. Je kunt geen respect van anderen verwachten als je geen respect voor jezelf hebt. Wees een vriend voor je eigen ziel.”


“Het cultiveren van de ziel is niet alleen maar een kwestie van klassieke concerten bezoeken. Het gaat erom jezelf vorm te geven als een kunstwerk; het is levenskunst.”


Ole Martin Hoystad



Intrinsieke ontvouwing

Het wil niet vlotten met ‘Steeds Leuker’ (blog 26/2). Had ik vorige keer slechts de eerste vier bladzijden gelezen, nu ben ik nog maar zes bladzijden verder. Dat krijg je als je in de weerstand schiet, dan leg je zo’n boek maar even opzij. Ging het vorige keer om een bijkomstigheid wat betreft de inhoud van het boek, nu lijk ik te struikelen over een fundament. Een eerste belangrijke stap naar een leuker leven is volgens Hermus je doelen helder maken.
Het probleem zit wellicht in de oppervlakkigheid van het begrip ‘leuk’. Ik ken een aantal niet-leuke perioden in mijn leven en daar ben ik toch blij mee! Zeer leerzaam! (Als midden zeventiger kun je dat overzien.) En laat ik ondertussen ook onbewust een van mijn doelen min of meer gerealiseerd hebben. Dat doel had ik als jonge vrouw nooit kunnen formuleren.
Sterker nog, toen ik 50 was vertelde zingevingastroloog Peter Delahay mij wat een essentieel levensdoel van mij was. Het zei me niet veel, ik begreep het niet, liet het langs me afglijden. Twintig jaar later, bij een opruiming van papieren, kwam ik dat gesprek weer tegen. Verbijsterend, het klopte helemaal en ja, ik was op de goede weg. Dus met terugwerkende kracht heb ik het doel helder voor ogen gekregen en ik vind het geweldig hoe het zich intrinsiek heeft ontvouwd.
Hermus beweert dat je er zeker van wilt zijn dat je broedt op zaken die het leven leuker maken, niet op dingen die ellende veroorzaken. Ik geef toe dat ik niet richting ellende gebroed heb, maar ik had die ellende zeker niet willen missen. Dankbaarheid overheerst. Ik heb ook niet zoveel op met permanent (groeiend) geluk. Maar goed, toch maar weer verder lezen.

Alledaagse Wijsheden

“De meeste mensen zijn bang voor lijden. Maar lijden is als de modder die de lotusbloem van geluk laat groeien. Zonder modder geen lotusbloem. (...) De kunst van gelukkig zijn is in wezen dezelfde als de kunst van het lijden.”

Thich Nhat Hanh

“Geef je geluk water laat het bloeien en sla het op voor gebruik in slechtere tijden.”

Zuster Chan Duc



Vruchtbare chaos

Vijftig jaar geleden toonde Desmond Morris aan dat aangeboren altruïsme een van de sterkste eigen- schappen in van het mensenras (vorig blog). In de halve eeuw erna was sprake van veel verwarring en eigenbelang. Individualisering breidde zich uit tot in de haarvaten van de samenleving. Jammer? Nee! Het is nodig in een tijdperk van globalisering. En net als in je persoonlijke leven is chaos een geweldig uitgangspunt om tot positieve vernieuwing te komen.
Stimulerend om dan te lezen over het project van Anne Walraven (1986). Als twintiger wilde ze weten hoe de wereld in elkaar zit en wat de rol van jongeren is bij de grote uitdagingen van tegenwoordig. Daarvoor reisde ze door de wereld om een vijftiental ondernemers, activisten, visionairs, CEO’s te interviewen. Het werd haar duidelijk dat we in een overgangsfase leven, een bewustzijnsverandering staat voor de deur. Het fundament van een mondiale beschaving is het diepe besef van verbonden zijn met alles en iedereen.
Een chaosfase, waarin ook het eigenbelang nog welig tiert, biedt kansen doordat macht en mogelijk- heden herverdeeld worden. Haar eigen generatie is opgegroeid in deze chaosfase zonder de vanzelfsprekende zekerheden van weleer. Deze generatie moet meer stem krijgen, daar leven nieuwe perspectieven, een andere manier van denken.
Anne concludeert dat de echte verandering niet uit technologieën of politieke verdragen moet komen, maar uit ons mens zijn moet komen. We evolueren naar een Homo Empathicus. De mens is van nature onbaatzuchtig, verschillende onderzoekers ondersteunen haar uitgangspunt. “In deze periode keren we terug naar ons oorspronkelijke zelf.”
Ik zou dat geen ‘terugkeren’ willen noemen, maar vooruitgaan naar een nieuwe vorm van ons zelf, waarin de verworvenheden van individualisering, jezelf kennen en zelf verantwoordelijkheid nemen,
een basis vormen voor die alomvattende verbondenheid.

Alledaagse Wijsheden

“Juist door het lijden in de wereld te accepteren, kunnen we vanuit een gevoel van vrede bijdragen aan het nieuwe pad dat we moeten bewandelen.”

Paul Gilding 

“Klimaatverandering is een symptoom van een veel grotere crisis in de mensheid zelf. Alles is met elkaar verbonden en de economische, klimaat- en voedselcrises van de afgelopen tijd zijn onderdeel van de evolutie die we nu doormaken. Volgens deskundigen staat we aan het begin van een tijdperk van supermondialisering, waarin tegelijk lokale aspecten een steeds belangrijker rol spelen.”

Anne Walraven



De Naakte Aap

Blijde herkenning van vervlogen tijden overviel me toen ik het interview van Jan Stevens (HUMO) met de 90-jarige zoöloog Desmond Morris las. Met zijn boek ‘De Naakte Aap’ heeft hij een onuitwisbare indruk gemaakt, niet voor niets prijkt deze bestseller uit 1968 op de best verkochte boeken top 100 aller tijden. De humor waarmee hij het menselijke ras ontleedde sprak aan, de mens werd geanalyseerd als een vreemde diersoort. Uiteraard was er ook kritiek, bijvoorbeeld van feministen. Morris signaleert een groot psychologisch verschil tussen mannen en vrouwen. Dat was eind jaren 60 voor heel wat feministen not done. 
Morris’ bedoeling was om met De Naakte Aap het vertekende beeld van de mens te corrigeren. Als je het nieuws als maatgevend neemt, denk je al gauw dat de mens intrinsiek slecht is. Hij laat zien dat aangeboren altruïsme, zorgen voor anderen, een van de sterkste eigenschappen is van het ras mens. De rol van de mens in de klimaatverandering relativeert hij en hij ziet nog erg veel gelukkige gezinnen. Morris noemt zichzelf een optimistische, constructieve rebel.
Hij heeft ook een advies hoe je stokoud kan worden, door uit te leggen hoe je het niet wordt. Mensen die bezeten zijn door gezonde voeding maken weinig kans. “Ze gaan dood aan schrik en nervositeit, want angst en stress verminderen de efficiënte werking van ons immuunsysteem.” Hij verlevendigt het verhaal met de zwaar rokende, vet etende, goedkope rode wijn drinkende Jeanne Calment die in 1997 met haar 121 jaar de langst levende mens ter wereld was. Op zijn indringende vraag wat toch haar geheim was, antwoordde ze: “Je reste calme.”

Alledaagse Wijsheden

“Mannen moeten uit de politiek geweerd worden. Ze zijn nog steeds jagers, nemen risico’s en hebben last van hun ego. (...) Mannen nemen risico’s, vrouwen zijn voorzichtiger en redelijker.”
 

“Ik ben een uitgesproken optimist. De mens beschikt over een inventief stel hersenen en zoekt altijd oplossingen voor de problemen waarmee hij geconfronteerd wordt. Geen enkel zoogdier is even innovatief als wij.”
 

Desmond Morris



Afwassen

Wat begint dat boek ráár, het tegenovergestelde van spiritueel. In de maand van de spiritualiteit is het Beste Spirituele Boek van 2018 bekendgemaakt: ‘Steeds leuker’ van Jelle Hermus. Dat heb ik direct verwachtingsvol aangeschaft. Ik heb pas vier bladzijden gelezen, dus geen overkoepelende mening, maar dat begin.... Hermus omschrijft zijn leven al in de derde zin als een vaatwasser: “bijna alleen maar voordelen, vrijwel geen nadelen”. Als hij onverhoopt toch wat kommetjes met de hand moet afwassen, voelt hij frustratie. “Wat een ellende!”
Om te beginnen zie ik vooral nadelen aan de vaatwasser en nauwelijks voordelen. Wat je met de hand kan doen is milieuvriendelijker dan met een machine. In- en uitladen kost ook tijd en regelmatig mis je servies. Maar belangrijker, afwassen is een rustgevende, spirituele bezigheid. Meditatief. Al eerder uitte ik een lofzang op het water (23/8/’17). Water langs je handen voelen stromen, heerlijk! Intuïtie krijgt de kans om mee te stromen is mijn ervaring. Waarom heeft afwassen toch zo’n slecht imago, terwijl voor douchen het omgekeerde geldt?
Laat ik eens de psycholoog uithangen en er een theorietje tegenaan gooien. In onze cultuur hoor je kinderen op te voeden, ze moeten leren karweitjes te verzetten in huis. Afwassen leent zich daar al snel toe, het is niet te zwaar, want kinderarbeid is uit den bozen. Jongens laten afwassen werd zelfs het emancipatiesymbool. Het is het kind eigen om te willen spelen, rondhangen, enzovoort, het wil ook leren om zélf te beslissen. De dwang, dat hij/zij móet afwassen, heeft zich in het DNA genesteld als iets dramatisch, het is een natuurlijke aversie geworden. De vaatwasser diende zich aan als ultieme redder.
Einde theorie. Laat ik maar eens doorlezen, Hermus’ levensvisie kan zomaar nog heel mooi worden.

Alledaags Wel & Wee

“Afwas, ik wou dat je af was.”

Diana 

“Doe maar net alsof je thuis bent.
De afwas staat in de keuken.”

Vrouwenhumor

“Ik heb mijn leven geoptimaliseerd op vrijheid, blijheid en betekenis. Ik broed elke dag op nieuwe kleine stappen om mijn leven steeds een beetje leuker te maken. En al dat gebroed heeft geleid tot een vaatwasserig leven vol met voordelen. (...) Een leven dat net zo rustgevend ronkt als een draaiende vaatwasser.”

Jelle Hermus



Kunst

Eens in de zoveel tijd bezoek ik het Kröller-Müller museum. Vaak verbaas ik me erover wat onder ‘kunst’ valt en dit keer nam ik me voor mijn innerlijke reactie nauwlettend te onderzoeken. Kunst wordt immers omschreven als een ambacht dat bedoeld is om de zintuigen te prikkelen, om wat in het gemoed leeft zodanig tot uiting te brengen dat het kan ontroeren. Dat het begrip tijd- en cultuurgebonden is en de beleving subjectief, daar is iedereen het wel over eens.
Dus ik hield de vraag vast: waardoor word ik geraakt en waarom? Bij de portretgroep van Charley Toorop moet ik lachen, prachtig die serieuze koppen, maar ontroerd, nee dat niet. Natuurlijk is dat wel het geval bij Van Gogh (blog 4/10/’14), maar niet bij het zware, vooral zwarte werk. Mijn hart schoot open  bij zijn ‘stilleven met de akkerbloemen’, niet eerder gezien. En ‘Boerderij’ (1876) van Bart van der Leck maakte ook grote indruk.
De kernbegrippen voor wat ik als kunst ervaar zijn licht en levenskracht. Maar als we het over schoonheid en ontroering hebben, werd ik verreweg het meest geraakt door mijn tocht door en wandeling op de Veluwe. Die pracht roept zo’n geestdrift op en het gevoel min of meer te versmelten met deze lichtgevende weidsheid.
De avond heb ik gevuld met de musical VAMOS! Een verhaal met de strekking van een keukenmeiden- roman, maar met prachtig spel, groepsdans en decors. Heel ingenieus, het straalde die levenskracht uit. Dat wordt dan weer kleinkunst genoemd, maar in mijn beleving is het groots. Ik besef dat ik bij kunst vaak het gevoel heb: wat knap gedaan/gemaakt door die ander(en). Bij de natuur kan ik juist het onderscheid verliezen tussen mezelf en het andere.

Alledaagse Wijsheden

“Kunst is schoonheid en waarheid. De waarheid is niet altijd schoon.”

Georges van Acker

“Als de wereld begrijpelijk was, zou er geen kunst bestaan.”

Albert Camus



Professioneel liegen

Het was de week van de leugen. Minister van Buitenlandse zaken Halbe Zijlstra heeft op een partij- congres in 2016 met schwung beweerd dat hij, weggestopt in een zaaltje, Poetin in 2006 duidelijk heeft horen zeggen dat hij zijn rijk wou uitbreiden. Hij waarschuwde voor een dreigende oorlog met Rusland. Wat bleek: gelogen, hij was niet in dat zaaltje.
Je zeker stellen dat ontmaskering onmogelijk is, professioneel liegen, is niet gemakkelijk. Want niet alleen de inhoud van je boodschap telt, ook je lichaamstaal speelt een belangrijke rol. Bij wetenschap- pelijk onderzoek werden aan proefpersonen tien genummerde kaarten aangeboden. Opdracht: trek een kaart, de onderzoeker vraagt of het een bepaald nummer is en handelt alle nummers af. Je moet elke keer ‘nee’ zeggen, ook als het juiste nummer wordt gemeld. Negen van de tien keer kon worden vastgesteld bij welke kaart was gelogen.
Lichaamstaalexpert Denise Dechamps vertelt wat duidelijke signalen van ongemak, stress zijn: met de platte hand in de nek wrijven en een verhoogde knipperfrequentie. Als een persoon vertelt dat er niet genoeg budget is, dan duiden ze op de waarheid die ongemakkelijk is. Maar als de persoon beweert dat er een groot vertrouwen is in het nieuwe management, dan zal het om een leugen gaan. Non-verbaal wordt stress uitgebeeld.
Ik denk dat daar nog een factor bij komt, namelijk de intentie achter de woorden. Dat Zijlstra volstrekt geen stress verbeeldde bij zijn uitlatingen kon wel eens betekenen dat hij er heilig van overtuigd was, hoe primitief ook, dat zijn boodschap in landsbelang was. Conclusies trekken op basis van lichaams- gebaren, zonder de innerlijke kracht erachter te kennen, wordt dan hachelijk.

Alledaagse Wijsheden

“De waarheid liegt er niet om.”

Mwah 

“Als de leugen de lift neemt en de waarheid de trap, zal de leugen sneller zijn. Maar weet wel dat de waarheid eraan komt.”

Sef-quotes



Katholicisme & Boeddhisme

Schrijver/dichter Willem Jan Otten bekeerde zich in 1998 tot het christendom en liet zich dopen in een rooms-katholiek kerkje. Een jaar later vertelt hij erover aan Francois Stienen voor Jonas Magazine. Hij was opgevoed in wat hij later een ‘atheïstisch Montessori-nest’ noemde en maakte lange tijd deel uit van ‘de atheïstisch columnistische kerk van de Handelsbladse rede’. De negatieve reacties op zijn overstap naar het katholicisme zijn ongekend fel. Als hij boeddhist was geworden, was er volgens hem waarschijnlijk geen vuiltje aan de lucht geweest.
Dat laatste intrigeert me. Toen ik hoorde dat Gerard Reve tot het katholicisme bekeerd was, keek ik ook vreemd op. Maar dat was midden jaren zestig, toen ik nog tussen atheïsme en agnosticisme zweefde. Nu ben ik gevoelsmatig volstrekt gelovig op een qua ideeën bijeengeraapte wijze. Wat mijn hart raakt gaat mee, zonder enige neiging me bij een groep aan te sluiten. Moest ik toch kiezen, dan zou het boeddhisme ook hoger scoren dan het katholicisme. Bijbelse uitspraken hebben mijn hart kennelijk minder bereikt.
Dat lukt de door Lindsay Kyte voor Academy Magazine geïnterviewde Thupten Jinpa wel. Hij is een vertegenwoordiger van de ‘Boeddhistische Renaissance’ met als missie ons aller vermogen tot compassie te bevorderen. Hij doelt daarbij op de bezorgdheid die opwelt bij het lijden van anderen en de motivatie om dat te verlichten. Zulk medeleven zorgt er voor dat we in staat zijn begripvol, geduldig en vriendelijk te reageren. Mooi, dat kunnen we zeker gebruiken.
Mijn kanttekening is wel dat een mens er beter niet in kan doorschieten, waardoor de eigen innerlijke ontwikkeling geblokkeerd wordt. Maar dat zal hij met me eens zijn, want elders stelt hij dat zelf- compassie belangrijk is, dezelfde compassie die we aan anderen willen geven, ook aan onszelf geven.

Alledaagse Wijsheden

“Ik weet dat je al redenerend nooit tot het geloof komt. (...) De gedachte van wat werkelijk de waarde van het leven is, is volledig afhankelijk van je geloof.”

Willem Jan Otten 

“Mijn religie is heel simpel. Mijn religie is vriendelijkheid. (...) Ik denk dat de enige ware godsdienst het bezitten van een goed hart is.”

Dalai Lama

“Als er één godsdienst is die een antwoord zou kunnen hebben op de behoeften van de moderne wetenschap, dan zou dat het boeddhisme zijn .”

Albert Einstein



Voedselredders

Voor vakkenvuller bij een supermarkt zou ik totaal ongeschikt zijn. Dat vullen gaat wel goed, maar leeghalen hoort ook bij het werk. Prima producten die een dag over de houdbaarheidsdatum zijn weggooien zou me enorm tegen de borst stuiten. Ik weet dat meer mensen aan deze extreme gevoeligheid lijden, ook thuis eten weggooien is welhaast onmogelijk. De hongerwinter wordt er al gauw als verklaring bijgehaald, maar daar heb ik toch niet veel van gemerkt. Ik denk dat het dieper gaat, terug naar vorige levens.
Niet te bevatten, een derde van al het voedsel ter wereld wordt weggegooid. Heerlijk om dan te lezen over jonge mensen die dit probleem aanpakken. Selma Seldik vertelt over haar inzet om zogenaamd onbruikbaar voedsel te verwerken. Met twee anderen bedacht ze een plan om meer circulair te denken en daarmee minder weg te gooien. Zo werd Instock geboren met drie vaste vestigingen in Amsterdam, Den Haag en Utrecht.
In Instock restaurants wordt gekookt met onverkochte producten van Albert Heijn en andere producen- ten. Die worden ’s ochtends opgehaald waarna in het restaurant zo mooi mogelijke gerechten worden bereid. Seldik: “We hebben altijd gezorgd dat de gerechten tiptop waren, om te bewijzen dat verspild voedsel hoogwaardig van kwaliteit is.” Deze mensen zijn naar eigen zeggen op grote schaal bezig met het redden van eten.
Ik heb er niet echt de leeftijd meer voor, anders zou ik graag meedoen. Eigenlijk vind ik het ook echt iets voor Wageningen, ik sta te popelen om klant te worden. Er zijn vast meer dan genoeg (studerende) jongeren die hiervoor te porren zijn. We hebben aan de Wageningse universiteit niet voor niets studierichtingen waarbij gezonde voeding in een gezonde maatschappij centraal staan.

Alledaagse Weetjes

“Het Amsterdamse Instock is genomineerd voor een internationale prijs vanwege hun strijd tegen voedselverspilling. (...)  Sinds juni 2014 heeft Instock 300.000 kilo voedsel, zoals groente en fruit met schoonheidsfoutjes en oud brood dat anders weggegooid zou worden, gebruikt om mee te koken.”

Het Parool, 4 januari 2018

“Zonder dat je erbij stilstaat, gooien wij jaarlijks per persoon 41 kilo eten in de afvalbak. Daarom maakten wij een kookboek dat je helpt om thuis minder te verspillen. Aan de hand van acht conserveringstechnieken (inmaken in zoet en zoetzuur, fermenteren, vriezen, pekelen, roken, drogen en confijten in vet) laat Instant Cooking zien hoe je van overgebleven producten unieke gerechten creëert.”

www.instock.nl



Kapitalisme op de spirituele ladder

De in 1986 mede door Frits Philips opgerichte Caux Round Table (CRT) heeft zeven principes geïntro- duceerd “voor een sociaal, rechtvaardig, ethisch verantwoord en eerlijk kapitalisme dat het leven van individuen en gemeenschappen verrijkt.” Dat belooft wat, dus gretig lees ik het artikel van Jacques Geluk over moreel kapitalisme. Hij interviewde de Amerikaan Steve Young, uitvoerend directeur van de CRT, die er boeken over schreef. Moreel kapitalisme ter vervanging van het harde kapitalisme dat alleen maar draait om winst maken ongeacht de consequenties.
De inzichten stoelen op cultuur-overschrijdende Japanse en Chinese principes van onbaatzuchtigheid. Young verbindt morele aspiraties met praktische richtlijnen voor bedrijven, waardoor ze winstgevend én ethisch verantwoord kunnen opereren. Moreel kapitalisme komt op kleine schaal al voor, veelal nog niet perfect, zoals in Singapore. Veel is daar gereguleerd en het belang van persoonlijke eigenschappen, zelfdiscipline en opleiding wordt sterk benadrukt. Iedereen is ervan doordrongen dat alle mensen voor de gemeenschap verantwoordelijk zijn en omgekeerd.
De bedrijfskundige ins en outs zijn me op basis van dit artikel niet direct duidelijk, maar de intenties en opgeroepen sfeer zijn in mijn ogen zeer spiritueel. Schrijfster Susan Smit ontwierp een spirituele ladder waarmee ze bekende Nederlanders toetst. De tredes: 1. sceptisch; 2. nuchter; 3. open minded;
4. overtuigd; 5. zweverig. Wat voor mensen van toepassing is, kun je lijkt me ook wel op ideeënstelsels projecteren. Ik zet de inzichten van Young en de zijnen dan vol overtuiging op trede vier.

Alledaagse Wijsheden

“Het kapitalisme is een psychologisch probleem gevormd door leegte, angst, onzekerheid en een wanhopige behoefte jezelf te overtuigen dat je veilig bent, overal naar toe kunt en je geen zorgen hoeft te maken over anderen. (...) De uitdaging voor vrije mensen in een vrije samenleving is door hun individuele karakter, toewijding en overtuiging verleidingen te kunnen ontstijgen. Zij staan erboven, zijn niet bang, hoeven niet per se veel maar wel genoeg te verdienen.”

Steve Young

“Twee woorden die je leven voorgoed zullen veranderen: DOE HET. (...) Je hebt geen reden nodig voor alles wat je in je leven doet. Doe het omdat je het wil doen. Omdat het leuk is. Omdat het je gelukkig maakt.”

Susan Smit



Irvin Yalom

Hij is wereldberoemd, de 86-jarige Amerikaanse psychotherapeut Irvin Yalom. Dominique Haijtema interviewt hem voor Happinez. Via zijn foto maakt hij een sympathieke, doorleefde indruk op mij. Hij vertelt dat het leven een zoektocht naar de waarheid is en dat het zijn missie is om mensen inzicht in zichzelf te laten krijgen, een soort ontwaken. Eigentijds verwoordt hij daarmee het oud-Griekse ‘Ken uzelf’, heel spiritueel in mijn ogen.
Dan val ik in wat verbazingen. Hij behoort tot degenen die waarheden voor álle mensen kent. “Doods- angst speelt zo’n belangrijke rol. Iedereen heeft er last van.” Als je die angst onderdrukt, krijg je psychische symptomen. Dat standpunt is mij te gemakkelijk, bovendien denk ik genoeg psychisch gezonde mensen te kennen zonder wezenlijke doodsangst.
Liefde voor mensen voelen, je geliefd weten acht Yalom het allerbelangrijkste voor íedereen. Zoveel mogelijk in contact met anderen leven is zijn advies. Maar mensen die in hun kracht staan, welbewust hun weg kiezen tegen de stroom in, zullen zich denk ik niet steeds geliefd weten. Hun persoonlijke zingeving is echter de belangrijkste drijfveer.
En dan zijn uitspraak dat spijt hebben zinvol is, dan kun je de toekomst een positieve wending geven. Maar met de gemoedstoestand spijt verlies je energie, de les koesteren die een ervaring je geleerd heeft, geeft energie.
Het verbaasde me niet toen ik aan het slot las dat Yalom een overtuigde atheïst is, hij heeft niets met het concept God. “Ik geloof niet dat er iets na de dood is.” Ik moest glimlachen. Ik heb wel iets met de dimensie na de dood en ik verwacht dat hij, aldaar beland, bejubeld zal worden om het consequent volgen van zijn spirituele missie in een taal die veel mensen in deze tijd verstaan.

Alledaagse Wijsheden

“There are two parallel tasks in spiritual life. One is to discover selflessness, the other is to develop a healthy sense of self. Both sides of that apparent paradox must be fulfilled for us to awaken.”

Jack Kornfield

“God is de scheppende kracht op zoek naar inzicht.”

William Gijsen



Drie maal chapeau!

Niets doen is geen optie. Het leven bestaat grotendeels uit praten/lezen over het tv mirakel ‘De Luizenmoeder’. Dus ik doe mee. Niet dat ik met mijn ruime schoolplein ervaring via (klein)kinderen een ‘hysterisch feest van de herkenning’ ervaar, zoals José Rozenbroek, ook zag ik het schoolplein niet als een ‘intimerende krabbenmand’ voor fulltime werkende vrouwen met een ‘dodelijke animositeit tussen vrouwen’. Het is ook maar net waar je aandacht naar uitgaat.
En dat is nu precies wat mij intrigeert in de serie. Mensen herkennen de typetjes in anderen, voelen zich soms ongemakkelijk en worden dus zelf ook angesproken. Daarmee krijg je een fraaie handreiking voor zelfonderzoek. Zo vind ik het type ‘Juf Ank’ ontroerend, het ‘schoolhoofd Anton’ aandoenlijk, geen enkel ongemak. Maar bij de types ‘moeder Hannah’ en ‘concierge Volkert’ voel ik mij niet echt lekker. Hoe kan dat, wetende dat het voor iedere kijker anders zal liggen. Bij Hannah ervaar ik een permanente slacht- offerige rol en daar ben ik licht allergisch voor. De uitstraling van Volkert is me te steriel heilig. Werk aan de winkel dus om deze allergieën verder te onderzoeken.
Tegen José Rozenbroek zou ik nog willen zeggen dat haar schoolplein ervaringen begrijpelijk zijn tegen de achtergrond van het feit dat zij zich zelf denigrerend uitspreekt over in deeltijd en niet betaald werkende moeders. Ze komt in haar artikel in de NRC met met het advies: ‘Moeders trek elkaar niet omlaag’. Als ze daar zelf mee begint, zal ze merken dat ze zichzelf ook niet omlaag getrokken voelt.
Het is maar waar je aandacht naar uitgaat.
Hoe dan ook, drie maal chapeau voor Ilse Warringa en de haren. Het is een fenomenale prestatie!

Alledaagse Wijsheden

“Ik heb een hekel aan passiviteit. Woede kan ik snel oproepen, een verrukkelijke bron om vanuit te spelen. Ergens in mij zit een groot, explosief vat. Maar zo'n juf Ank, die zo lekker direct en on-sensitief dingen kan zeggen, met van die koude ogen... Dat zou ik zelf nooit durven.”


“Als er een tweede seizoen komt, hoop ik dat meer wordt gerepeteerd op de tekst, op het ritme, op de muzikaliteit van de scènes. Als een scène goed en muzikaal geschreven is, hoef je amper meer te spelen. Gewoon de tekst zeggen.”


Ilse Warringa
in gesprek met Gijs Groenteman



Gewone deugden

(vervolg)

De schrijver heeft de hele wereld over gereisd om te onderzoeken of globalisering leidt tot het naar elkaar toegroeien van waarden. Onder gewone deugden verstaat hij het normale, alledaagse. Ze zijn reflexmatig, niet rationeel verantwoord. Voorbeelden: vertrouwen, vergevingsgezindheid, tolerant, veerkracht. Ze zijn over de hele wereld terug te vinden. Levenslang zijn ze in strijd met gewone ondeugden, zoals hebzucht, haat, afgunst, machtswellust. Gewone deugden gelden voor het lokale leven, ze worden niet universeel beleefd.
In termen van gewone mensen is er sprake van wij en zij, in termen van mensenrechten is er alleen wij. Ik ben het met Ignatieff eens dat mensen geneigd zijn de ‘eigen mensen’, dicht bij huis, anders te behandelen dan vreemdelingen. Als Hugo Borst de zorg voor ouderen onvoldoende vindt, ligt de basis bij zijn moeder. Vervolgens schrijft hij een manifest dat niet verder komt dan Nederland. Maar eeuwen geleden was hij niet verder gekomen dan de eigen kleine gemeenschap. Lokale gerichtheid is van alle tijden, maar verandering, het vergroten van de scope, is onmiskenbaar en kan in de komende eeuwen doorgaan.
“Wat heeft het grootste gezag: mensenrechten, mondiale ethiek of gewone deugden?” vroeg Ignatieff zich af en kwam tot het inzicht dat overal het primaat van het lokale heerst. Maar wat de ethiek betreft stelt hij ook vast dat er een gestage uitbreiding is van het publiek waarvoor we ons denken te moeten verantwoorden. #Metoo, zijn boek lag al in de winkels, is er een goed voorbeeld van. Dat moet volgens mij betekenen dat universele ethiek en plaatselijke moraal naar elkaar toegroeien. Dat het een ingrijpend proces is met veel vallen en opstaan, daar ben ik van doordrongen.

Alledaagse Wijsheden

“Het mensenrechten universalisme veracht medelijden omdat het willekeurig, emotioneel en zeer persoonlijk is. Toch is het mogelijk dat er meer is bereikt om slachtoffers te redden met puur medelijden dan met de taal van rechten.”

Michael Ignatieff

“Een Europa waar geen plaats is voor de vreemdeling zal uiteindelijk een Europa zijn waar geen plaats is voor mensen. Dát zou de werelddominantie van het barbarendom betekenen.” 

Arnon Grunberg 

“Grenzen? Ik heb er nooit een gezien, maar ik heb gehoord dat er mensen zijn die ze hebben.”  

Thor Heyerdahl - ontdekkingsreiziger (1914-2002)



Yogi's

Prachtige portretten, lieflijk en ruig, doorbrekend licht, indringende ogen – de mensen gaan leven. Ze stralen een boodschap van rust, kracht en schoonheid uit. Fotograaf Francesco Mastalia interviewde en fotografeerde ruim honderd bekende Amerikaanse yogi’s. Hij begon zijn interview met de fysieke aspecten van yoga, maar kwam steeds weer uit bij de grote levensvragen. Dat het licht zo’n grote betekenis krijgt bij de foto’s is een bewuste keuze, want yogi’s zijn op zoek naar het innerlijke licht, de energie die verborgen ligt in de ziel. Dat licht wilde hij in de foto’s laten schijnen en dat is ontroerend goed gelukt.
De vijf yogi’s die in het Yoga Magazine verbeeld worden hebben verschillende kernboodschappen. Het goddelijke is in alles, vertelt een yogi, als zij op haar naam mediteert, vóelt ze het. Een ander ervaart yoga als thuiskomen, die stille plek waar je thuishoort. Yoga geeft houvast in de storm. Een derde yogi wil leven in liefde, elk moment van de dag. Even idealistisch is de yogi die de raad geeft vriendelijk, respectvol en meelevend te zijn tegenover alle levende wezens, want zo draag je het meest bij aan wereldvrede en zelfkennis.
Ten slotte komt een vijfde yogi met een opmerkelijke levenswijsheid. Je wijdt je leven aan je ouders, je kinderen en je vrienden met pure toewijding, je geeft alles wat je hebt aan mensen die je liefhebt. Dat voelt als uitsluiting. Deze yogi voldoet aan het beeld wat Michael Ignatieff omschrijft in zijn boek ‘Gewone deugden’. Dicht bij huis, bij je gevoel werken deugden anders, dan als je het over algemene mensenrechten hebt. Hij denkt dat de mensheid daar niet in kan veranderen en dat het altijd zo is geweest. Daar ben ik het niet mee eens.
                                                Wordt vervolgd 

Alledaagse Wijsheden

“Spirituele oefening is revolutionair. Het stelt ons in staat buiten onze persoonlijke identiteit, cultuur en religie te treden. Om meer direct het grote mysterie te ervaren, de geweldige muziek van het leven.”

Jack Kornfield

“Kijken doe je met je ogen, zien met je ziel.”

Jeroen Krabbé



'Mis niet het nu'

Annemiek Leclaire stort zich op ontploetering. Deze journaliste is op zoek naar wijsheid die in praktische leefregels vertaald kan worden. Een basale wijsheid lijkt mij: blijf bij jezelf, laat je geen leefregels opdringen. Dat is niet gemakkelijk, want het stikt van de leefregels. Leclaire doelt op de verplichting
van zelfontwikkeling, die een oneindige reeks ‘moetjes’ met zich meebrengt, uitmondend in stress, overspannen zijn, etc. Dit jaar wil ze in het teken stellen van ‘minder moeten en meer leven’. Ik ben benieuwd, je voelt de prestatiedruk erachter branden.
In het stuk viel mijn oog vooral op het gedicht dat de 85-jarige Jorge Luís Borges kort voor zijn dood (1986) schreef. Prachtig verhaald, maar eigenlijk triest qua strekking. Als hij zijn leven over zou kunnen doen, wil hij meer fouten maken, dwazer zijn, weinig dingen serieus nemen, minder hygiënisch zijn, meer risico’s nemen. Zo volgen nog ruim tien andere wensen voor dat nieuwe leven. Triest vind ik het afstand nemen van de stroom die je geleefd hebt, met overtuiging neem ik aan, want dat lijkt me te passen bij deze briljante schrijver.
Hij heeft voor Leclaire wel een fraaie leefregel. ‘Want, voor het geval je het nog niet weet,’ schrijft Borges, ‘dat is waar het leven van gemaakt is: momenten.’ Het doet me denken aan de discussie of licht uit deeltjes of uit golven bestaat. Borges geeft met zijn ‘momenten’ een deeltjesantwoord wat het leven betreft, als ik over de levensstroom praat, zijn dat golven. Net als in de natuurkunde zijn beide tegengesteld lijkende uitgangspunten juist.
Dan nog de leefregel die Borges aan ‘momenten’ koppelt: ‘Mis niet het nu’! De mijne zou zijn: ‘Laat je leiden door de stroom’. Beide nuttig denk ik.

Alledaagse Wijsheden

“So, plant your own gardens and decorate your own soul, instead of waiting for someone to bring you flowers.”

Jorge Luís Borges

I said: “What about my eyes?” 
God said: "Keep them on the road."
I said: “What about my passion?”
He said: "Keep it burning."
I said: “What about my heart?”
He said: "Tell me what you hold inside it."
I said: “Pain and sorrow.”
He said: "Stay with it, 

The wound is the place where the light enters you."

Rumi  (Perzische dichter)



Schoonheid & Wetenschap

Kunst en wetenschap zijn lang als eenheid erkend, maar hier in West-Europa zijn ze van hun natuurlijke band ontdaan. Kunst wordt verbeeld via het intuïtieve, het gevoel, wetenschap via het rationele, het verstand. Daarmee vertegenwoordigen ze het vrouwelijke en het mannelijke in mens en samenleving. Neem de kleding. Op de universiteiten is het veelal een grauwe massa, het gaat immers om de hersenen. In de kunstwereld tref je exotische kleuren aan. Het vrouwelijke werkt met kleding op het gemoed, die kleren dienen fraai te zijn.
Niet vreemd dus dat wetenschappelijke rapporten zo bloedsaai kunnen zijn, vergeven van voetnoten, aanhalingen en moeilijke woorden. Dat nu stelt de bekende hoogleraar Beatrice de Graaf aan de orde. Geweldig, want mensen luisteren naar haar welbespraakte analyses. Ze mist de schoonheid in de wetenschap, ze komt vooral zeeslangenproza tegen waar niemand warm van wordt. “Waarom springen we niet meer op de bres voor schoonheid in de wetenschap?” Eens gaf ze college in een kapel waarin een glas-in-lood raam Vrouwe Wijsheid uitbeeldde. Dat vond ze zo prachtig, daarbij voelde ze de grootste vervoering.
Als ze ook nog vertelt dat ware wijsheid oneindig veel grootser en mysterieuzer is dan een mensenbrein ooit kan bevatten – let wel: in de NRC! –, dan is de cirkel rond en mijn dag gemaakt. Je gaat dat pas zien, vindt ze, als je stilvalt en niet meer denkt in termen van productie en kwantiteit. Dichter bij het spirituele kun je vanuit de academische wereld niet komen. Er is alle reden voor om kunst en wetenschap weer te verbinden en vooral ook te integreren.

Alledaagse Wijsheden

“Wie nooit iets van die hartstoscht voor het schone en mooie in te wetenschap voelt, kan beter stoppen. In de woorden van schrijfster Marylinne Robinson: het gaat niet om die ‘joyless urgency’, maar om ‘exploration of the glorious mind’.

Beatrice de Graaf

“Begrip komt als de geest heel stil is, al duurt het maar een seconde.”

“Zonder de waardering van schoonheid en zonder het gevoelige bewustzijn ervan, is er geen liefde.”


Krishnamurti



Druïden

Tijdens mijn reizen langs de Schotse westkust heb ik verschillendende keren de verrassende schoonheid kunnen ervaren die een intens verstilde sfeer creëert. Gedachtenstromen vertragen, geen gepieker. Marja den Boer schrijft over zulke ervaringen in Happinez. “Van binnen voel je een vredige rust. De tijd verglijdt.” Haar artikel gaat over de Keltische druïden-beweging. Daar had ik nog weinig over gelezen, maar het klikte direct tussen mij en de druïderij.
Ten eerste spreekt me aan dat het geen religie, filosofie of levenswijze is, maar een spiritueel pad. Christenen, atheïsten, boeddhisten, allen kunnen het pad volgen. Voorop staat de liefde voor de natuur, van dieren en planten leren om vanuit een dieper niveau van bewustzijn te leven. Een aantal decennia terug zou ik er niets van begrepen hebben, te veel verankerd in het haastige maatschappelijke leven. Overigens zonderen druïden zich niet af in de natuur, ze draaien vanuit hun professie gewoon mee in de samenleving.
Wat bij mij nog het meeste resoneerde was een uitspraak van psycholoog, therapeut en druïde voorman Philip Car-Gomm. “Je bent niet zozeer het resultaat van je verleden, maar van je toekomst. Het beeld, het ontwerp, dat wat je hebt te brengen, draag je bij je. Zoals een eikel de belofte van een eik in zich draagt.” Het pad van de druïden helpt je om de obstakels in je hoofd en hart op te ruimen, zodat die toekomst zich kan ontvouwen.
Toch zal ik niet gauw deelnemen aan zo’n beweging. Ik kan begrijpen dat groepsrituelen dienstbaar zijn aan het ervaren van verbinding met de natuur. Maar juist in een levensfase waarin de druïde visie me erg aanspreekt, groeit ook mijn gevoeligheid voor de schoonheid van het kluizenaarschap.

Alledaagse Wijsheden

“Druïde zijn gaat over het vinden van je unieke, spirituele pad. Dat klinkt misschien hoogdravend, vaak zijn het juist de kleine gebeurtenissen die op je doorwerken. Neem een citaat, muziekfragment of een vraag van iemand. Opeens merk je dat het je in verbinding brengt met een dieper verlangen in jezelf. Daar ontwikkelen we gevoeligheid voor en willen we naar luisteren.”


“Het pad van de mens - zo is ook een van de overtuigingen binnen de druïderij - gaat over het vergaren van wijsheid. Het doel is ontwikkeling. Rijping.”


Philip Carr-Gomm

“We zoeken geen betekenis. We zoeken ervaringen, waardoor we ons springlevend voelen en die resoneren met ons diepste gevoel van zijn.” 

Joseph Cambell



Gedrevenheid

Lynn Berger werpt zich in De Correspondent op de ‘obsessie’. Zij constateert dat het tegenwoordig in de mode is om een obsessie te hebben. Hoe ze aan een positieve wending voor dit begrip komt? Bekende schrijvers, kunstenaars, zakenlieden antwoorden op de vraag hoe ze het zo veer konden brengen: ‘Je moet geobsedeerd zijn.’ Nu denk ik gewoon dat ze met een overtreffende trap kracht willen bijzetten aan het woord passie en de negatieve lading van obsessief bezig zijn wel grappig vinden. Ze zijn gewoon blij met hun zogenaamde obsessie.
Hoe ik ook zoek, ik kan alleen maar negatieve ladingen ontwaren, ook in het taalgebruik. Een obsessie voor seks, voor economische groei, voor eindeloos medisch behandelen, etc., steeds is het negatief bedoeld. Ja, Van Dale heeft gelijk, je kunt aan niets anders meer denken. En nee, ik geloof niet dat we in een tijdperk terecht zijn gekomen, waarin het hebben van een obsessie wordt toegejuicht. We signaleren een groeiende obsessie voor bijvoorbeeld de soaciale media. Maar zeker niet als een gezond verschijnsel. Dit voorbeeld geeft ook duidelijk aan wat er achter een obsessie zit: angst! (in dit geval de angst om er niet bij te horen.)
Passie is gebaseerd op liefde voor het vak, voor de bezigheden, voor wat dan ook. Zij heeft te maken met overtuiging, dit móet ik doen en dit wíl ik doen, er is geen andere weg. Zelf gebruik ik graag het begrip gedrevenheid, je wordt voortgedreven. Die drijfkracht komt niet van buitenaf, zoals van een obsessie wel wordt gezegd, maar van binnenuit. Het is geen bewuste keuze, maar een onbewust gevoel. De ziel laat van zich ‘horen’. Dat vraagt om goed luisteren zonder al te veel vooropgezette ideeën over wat maatschappelijk goed valt.

Alledaagse Wijsheden

“De grootste obsessie is het oordeel over jezelf.”

Robert Frost

“Een valse noot zingen is onbelangrijk, maar zingen zonder passie is onvergeeflijk.”

Ludwig van Beethoven



Ontheiligen

Er komt weer een nieuwe glossy op de markt: Nieuwheilig.nu. Het is opgezet door mensen die willen uitzoeken wat heilig is. Dat is niet gemakkelijk, je moet het eerst nog eens worden over de definitie. Van wikipedia leer ik dat heilig te maken heeft met heel(heid). Dat spreekt me zeker aan, maar het valt niet te koppelen aan het begrip ‘nieuw’. Heelheid is van alle tijden, godsdiensten, levensbeschouwingen. Heilig wordt ook in verband gebracht met een voorbeeldfunctie, bijzondere leraar, wonderdoener, middelaar tussen godheid en mens. Dat lijkt me dan weer zo hiërarchisch, dus ik zet mij zoektocht voort.
Ik kom begrippen tegen als rein, volmaakt, onaantastbaar. Prachtig, maar niet nieuw. Dus op naar de website nieuwheilig.nu. Ik stuit daar op een interview met gast-hoofdredacteur Janneke Stegeman. In 2016 was zij de eerste vrouwelijke ‘Theoloog des vaderlands’. Zij vindt heiligheid belangrijk, omdat het laat zien hoe bijzonder het gewone leven is. Dat vind ik al mooi, het trekt het begrip uit het verhevene. Ook koppelt zij het aan de persoonlijke ervaring, een plek in het bos, bepaalde contacten. Wat voor jou heilig is, hoeft dat voor mij niet te zijn.
Ze streeft naar een reflectie op heiligheid zonder de verplichte beleefdheid naar een heilige traditie. Het chaotische, incomplete en heilige liggen dicht bij elkaar. Het heilige, verbonden aan het alledaagse met alle imperfectie, is toegankelijk voor ons allemaal. Ik ken dat diepe gevoel pas op latere leeftijd, hoe bijzonder het gewone is. Stegeman is er min of meer op uit om het heilige te ontheiligen, het moet er niet alleen in de kerk zijn voor priesters of dominees. Met deze waardevolle insteek vind ik dat ze gerust mag spreken over ‘nieuwheilig’.

Alledaagse Wijsheden

”Ik vind het een heel spannende rol om gast-hoofdredacteur te zijn van Nieuwheilig.nu. Het heilige roept aan de ene kant heel veel bij me op. Heilig is voor mij iets waar je tegelijkertijd kippenvel van krijgt, dus een soort angst, maar waar je ook een soort vreugde ervaart.”


“Voor mij is het niet zozeer dat heilig iets is wat buiten de werkelijkheid staat, maar gaat het juist om dingen die eigenlijk voor je voeten liggen en die bijzonder zijn, maar die je misschien niet eens meer opvallen. Dat vind ik een hele leuke en spannende zoektocht.”


Janneke Stegeman



Silicon Valley: Connect to your Inner-Net

Over zingeving gesproken, ik word op mijn wenken bediend en raak in een opperbeste stemming. In mijn Harari reeks (start: 7/11/’17) kom ik tot de conclusie dat Yuval Harari het omgekeerde wil bereiken van wat hij zegt (blog 29/12/’17). Zou dat zo zijn, dan is hij daarin nu al geslaagd, of beter: op de goede weg. In 360 magazine vertelt Nelly Bowles over de twijfels van Silicon Valley kopstukken over de zin van hun werk. Wordt de wereld wel beter van onze uitvindingen? En masse trekken deze ‘techies’ zich voor bezinning terug in een voormalig hippiehotel.
Uitgangspunt: het enorme succes van internet heeft dan wel op grote schaal verbinding mogelijk gemaakt (overigens in mijn ogen een zeer positieve prestatie in een wereld waarin grenzen moeten vervagen), maar mensen niet geholpen om met zichzelf in contact te komen. Welkom techies in de wereld van de spiritueel geïnteresseerden! In het hotel worden programma’s gepresenteerd over depressies; internetverslaving; de virtuele werkelijkheid in relatie tot spiritualiteit. De zielenpijn van de techies wordt grondig aangepakt.
In afwachting van de sessie ‘Connect to your Inner-Net’ (mooi!) wordt er zuurdesem-roggebrood gegeten, koude kombucha gedronken (gezond!) en besproken dat Silicon Valley in contact gebracht moet worden met zichzelf (zeer waar!). “Iedereen heeft een ziel, het gaat erom die te vinden.”, vertelt een aanwezige. Twijfels komen op tafel. “De beslissingen die wij nemen hebben invloed op meer dan een miljard mensen...” Het Inner-Net-Schema bevat mindful wandelen, mindful eten, oefeningen in compassie en zelfcompassie, nadenken over de integratie van werk en leven, en tot slot yoga.
Gewerkt wordt aan het gevoelsleven van de deelnemers. Wat een geweldige cultuurverandering.
Opdat het vooral ook moge doorklinken in de omgang met technische ontwikkelingen.

Alledaagse Wijsheden

“Gevoel maakt geen denkfouten.”

MindfulCentrum.nl 

“De grondstof voor de accu van uw iPhone wordt in ieder geval door kleine kinderen met de blote handen uit de Congolese grond gehaald. Van dat profitariaat moeten we af.”

Philip Blom



'Rewilden'

(vervolg)

Een oude spirituele wijsheid: wat je gelooft, ervaar je. Geen wonder dat Albert zich gedragen voelt door zijn intense verbondenheid met dieren, planten, voorouders. En dat hij bepaalde dieren niet zal doden om zich niet de toorn van de natuurgeesten (malasei) op de hals te halen. En als je gelooft dat er een straffende God is met vele geboden en jijzelf zondig geboren bent, dan ervaar je dát met de bijbehorende angsten.
Geen wonder dus als je gelooft te leven in een onbezielde ruimte, afhankelijk van een willekeurig (nood)lot, zonder zingeving, dat de pillen ter verdoving van het gebrek aan vervulling niet aan te slepen zijn. Dat geldt zeker voor oudere generaties, mensen die uit de druk-druk-druk hectiek in de laatste levensfase beland zijn. Wat extra bezoekjes zullen onvoldoende helpen, de zinloosheid breekt je op.
Het afgelopen decennium is in Nederland het aantal mensen met een depressie met zo’n twintig procent gestegen.
Hoe buigen we dit om? Arita Baaijens pleit voor ‘rewilden’ van de menselijke geest. Zeker nuttig. Ze legt het verder niet uit, maar ik stel me erbij voor dat het instinct weer bewust ervaren gaat worden. We willen niet terug naar de primitieve levensstaat, maar we kunnen wel onze instincten beter gebruiken zonder de destructieve kanten ervan. Voor die laatste zijn we bang en roepen ons verstand te hulp in een poging de instincten om zeep te helpen. Maar juist die instincten liggen aan de basis van het gevoel van verbondenheid en vervulling.
Het instinctieve weten komt uiteraard ook planeet aarde ten goede. Dus ja, op een niet-destructieve wijze vormgegeven zijn we gebaat bij een mate van rewilden.

Alledaagse Wijsheden

“Het uitzicht van de innerlijke rust wordt altijd verstoord door de misthoorn van het verstand.”

Erwin Boersma

“Alleen voelend Leven, natuurlijk Leven, kan de vervulling brengen zonder welke ‘het leven’ inderdaad maar een trieste zaak is; een leven dat alleen uit wil en verstand bestaat, is onvruchtbaar.”

Eva Pierrakos



Papoea vrienden in Bosavi

“Om de plek van de mens in de onbevattelijke kosmos te bepalen verzint elke cultuur, ook de onze, verhalen en mythen. De verhalen zijn verzonnen, de gevolgen niet.” Een uitspraak in Happinez van de Nederlandse ontdekkingsreiziger en bioloog Arita Baaijens. Gevolgen voor bewoners van Bosavi Papoea-Nieuw-Guinea zijn dat zij in een bezield bos wonen en praten met met vogels die boodschappen doorgeven. Baaijens heeft het zelf ervaren, “een waanzinnige ervaring, met niets te vergelijken”. Gevolgen van westerse verhalen zijn welvaart en een groeieconomie vanwaaruit aan de natuur geen rechten worden toegekend.
Baaijens ervaart de uitbundigheid en overdaad van de natuur in Bosavi. Bewoner Albert leidt haar rond, en vertelt haar de verhalen over natuurwezens en voorouders die in het bos leven. Deze verhalen houden het bos levend. Ze ervaart dat kennis bij Albert belichaamd weten is, zijn universum is meer dan bij ons een continuüm, bestaat niet uit losse onderdelen, is ook sensueler. Natuurlijk zijn Nomadisch levende samenlevingen, net als de onze, niet perfect, stelt Baaijens, maar zij bedachten hun eigen oplossingen voor de uitdagingen van hun leefomgeving.
Een indrukwekkend verhaal over de diepe verbondenheid met de natuur. Albert woont alleen, zijn kinderen wonen bij zijn familie, zijn vrouw is in het kraambed overleden. Is hij eenzaam? Nee, zeker niet, want de vogels, zijn ‘gevederde vrienden’, zingen zijn naam, zijn vrouw en andere doden praten met hem. Onze verhalen hebben als gevolg dat mensen gemiddeld veel langer leven, en op oudere leeftijd vaak depressief en eenzaam zijn, waarvoor bergen pillen worden aangeleverd. Hoe kunnen we die verhalen ombuigen en het goede behouden?
                                                             Wordt vervolgd

Alledaagse Wijsheden

“Wie de ontstaansgeschiedenis van Alberts grot wil ontkrachten met het argument dat mythes of natuurwezens op fantasie berusten, heeft er niets van begrepen. Mythes zijn per definitie onwaar, hun werkelijke functie is het on­verklaarbare vertalen naar een beeld dat het menselijk bestaan glans verleent en het mysterie intact laat. Dat hebben mijn Papoeavrienden in Bosavi heel goed begrepen.”
 

“Van mijn reizen leerde ik dat mens en natuur niet wezenlijk van elkaar verschillen. Het maakt eigenlijk niet uit of een berg of bos nu wel of niet denkt: wat ertoe doet, is wat een mens gelooft. Stilstaan en voelen hoe de aarde draait, weten waar je vandaan komt, een relatie aangaan met de dingen om je heen helpt een mens om zijn plek te vinden in systemen die de menselijke maat ontstijgen.”
 

Arita Baaijens



Licht & Verlichting

Weinig is zoveel in overdrachtelijke zin beschreven als het licht. Niet verwonderlijk, spiritueel staan liefde en licht op een lijn. Door de duisternis van moeilijke levensperioden licht vinden, duidt op innerlijke transformatie. De wereld ziet er anders uit, omdat je van de duisternis hebt geleerd. Menigeen zal dergelijke perioden in het leven herkennen.
Licht is het blijvende, duister het vergankelijke. Martin Luther King heeft het plastisch uitgedrukt. Duisternis kan geen duisternis verdrijven, alleen licht kan dat. Haat kan geen haat verdrijven, alleen liefde kan dat. Licht en liefde zijn daarmee van oudsher belangrijke religieuze en spirituele symbolen.
Verlichting is in alles de straling van de eeuwigheid herkennen, onafhankelijk of deze zaken in de tijdgeest als goed of kwaad worden beschouwd.
Opmerkelijk dat met zo’n lange bestaansgeschidenis in de 18e eeuw de term verlichting gekoppeld werd aan een westerse intellectuele stroming, waarbij het verstand vereerd wordt, ten koste van het hart en de intuïtie. Er zijn wetenschappers die wel aan de oorspronkelijke betekenis aandacht schenken, zoals de Amerikaanse filosoof Douglas Berger. Hij bestudeert het boeddhisme, transformatie is daarbij een belangrijk begrip. Volgens deze leer heeft de mens geen vaste identiteit, zij verandert voortdurend, een dynamisch zelf. Verlichting is in het Indiase boeddhisme “een lichtgevende mentale staat, waarin je open staat voor de wereld, en daarmee ook de wereld verlicht.”
Mooi, maar als je zoveel overdrachtelijks hebt gelezen over licht, dat aan het einde van de tunnel altijd aanwezig is, is een concrete waarneming ook prettig. Die komt van Wiet van Broeckhoven: “De kans is erg groot dat het licht aan het einde van de tunnel de koplichten zijn van een aankomende trein.”

Alledaagse Wijsheden

“Wie het licht niet ver-draagt
went aan de schemering
en vervolgens aan het donker.”

Carla Pols

“Er is een licht dat voorbij alle dingen op aarde schijnt, voorbij de hoogste, de allerhoogste hemel. Dat is een licht dat in uw hart schijnt.”

Chandogya Upanishad

“Er is slechts één grote oorspronkelijke gedachte, Die gedachte, Liefde genoemd, is de Schepper en aard van al wat is, met licht als instrument, waarmee het grote wandkleed van ons wereldtoneel geweven is.”  

Aaron



2018 op weg naar....

Het is weer het jaargetijde van de rijtjes voorspellingen. Uit spirituele hoek komt mij weinig vrolijks ter ore en deze mensen zouden toch bij uitstek moeten weten dat ze met hun negatieve energie bijdragen aan selfulfilling prophecy. Het vluchtelingenvraagstuk verslechtert; economische zeepbellen spatten uiteen; ouderen gaan meer klagen, meer op 50+ Krol stemmen; Friesland wil zich afscheiden. (Dat laatste is wel zeer onwaarschijnlijk als armste provincie van Nederland, het is niet het relatief rijke Spaanse Catalonië.)
De in 2011 overleden alchemistisch georiënteerde Andre Molenaar deed voorspellingen voor onder meer 2018. De wereld stevent af op een financiële crisis wat in november duidelijk wordt. Uit een rapport in april zal blijken dat de milieuproblemen onomkeerbaar zijn. In de zomer kunnen we een kabinetscrisis verwachten. De vrijheid van de Nederlander wordt ingeperkt en de gezondheidstoestand loopt terug. Egoïsme wordt de hoofdtoon. Ook weinig verheffend dus.
Geef mij maar de verwachte trends die de Belgische Iris De Feijter voor het blad Weekend bij elkaar sprokkelde. Om te beginnen spreekt mij de dit jaar verwachte tegenbeweging tegen de welig tierende voedseldogma’s erg aan. Voorts wordt papa hét nieuwe rolmodel in de mode, de man van morgen zit midden in een emacipatieproces. Er komt een nieuwe aandacht voor focus op de werkvloer, niet steeds door mailtjes etc. gestoord worden.
Ten slotte een inspirerende startende trend: in 2018 opent in een buitenwijk van Almere het eerste zelfvoorzienende dorp. Andere landen, zoals België, Duitsland, Noorwegen zullen volgen, en daarna de rest van de wereld. De bewoners zijn veelal jonge gezinnen die duurzaam willen wonen, dicht bij de natuur, zelf energie opwekken, eigen voedsel kweken, eigen water zuiveren, afval recyclen. Ook wel ReGen Villages genoemd, afgeleid van regeneratief. “Van ego naar eco”, kijk, daarmee kan ik 2018 in!

Alledaagse Wijsheden

“Als je denkt dat alles tegenzit, denk dan opnieuw.”

Shuang

“Voorspellen is erg moeilijk, vooral als het om de toekomst gaat.”

Niels Bohr



Goede voornemens waarmaken

Ja, dat weten we, er is niets nieuws onder de zon. Maar nader beschouwd ontkennen we het vaak ook. En al die ongelofelijke ontdekkingen dan die mensen hebben gedaan... Is het internet niet nieuw?! Nee, alle voorwaarden ervoor waren al aanwezig, het bestond dus al, wel is het manifest gemaakt. Het bestond als een mogelijkheid die zichtbaar, tastbaar, werkbaar werd. Eva Pierrakos legt het met behulp van haar gids helder uit.
In een tijd van goede voornemens is dit een belangrijk inzicht om de eeuwige vraag ‘hoe maak je ze waar?’ te lijf te gaan. Het voornemen zelf is een sterk creatieve kracht en wat zit dan het slagen in de weg? Het is vooral je eigen geloof in de beperktheid van het leven, stelt Pierrakos. Je denkt of zegt bij voorbaat dat het niet gaat lukken, om je te beschermen tegen kritiek en afkeuring. Laat het afhanke- lijke kind in je los en voel je sterk vanuit je eigen kern.
Onze minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Hugo de Jonge heeft ook goede voornemens, las ik in de Volkskrant. Hij wil de ouderenzorg verbeteren en de eenzaamheid onder ouderen stoppen. Zijn uitgangspunt dat geen doelen stellen veel erger is dan er een niet halen, valt toe te juichen. Maar of hem dat gaat lukken via het intensiveren van huisbezoeken (“Gewoon erop af, alle deuren langs.”) is de vraag. Daar heeft hij zelf ook wel oog voor, een bezoekje doorbreekt niet zomaar de eenzaamheid. Als je toenemende eenzaamheid onder ouderen écht wilt stoppen, dat merkbaar en meetbaar wilt maken, zul je het meer moeten zoeken in het bevorderen van de innerlijke ontwikkeling. Zelf verantwoordelijk- heid nemen, geloof in eigen krachten stimuleren.

Alledaagse Wijsheden


“Je kunt niet creëren wat je je niet kunt voorstellen.”


“Naarmate je anderen hun bestaansrecht geeft, of dat je gelegen komt of niet, zul je werkelijk je eigen rechten vinden. (...) Als je op het verkeerde niveau wilt blijven winnen, kun je niet winnen.
Als je op dat niveau kunt verliezen, dan win je. Dan kom je onvermijdelijk bij de kern van jezelf, waarin elke kracht ligt die je je maar kunt voorstellen.”


Eva Pierrakos